چند جهت كه از بيان حضرت شيخ قدس سره استنباط مىشود غير ممكن است « 1 » : 45 / 2 نخست آن‌كه احكام نظرى تابع مدارك‌اند ، و آنها ( مدارك ) به واسطه توجهات ادراك‌كنندگان « 2 » ، و آنها ( توجهات ) تابع مقاصداند ، و آنها ( مقاصد ) تابع عقايد ، و آنها تابع تجليات اسمائى هستند كه به حسب استعدادهاى قوابل متعيّن‌اند ، زيرا تجليات در اصل منبع وحدت صفتشان وحدانيت و توصيفشان توصيف هيولا است كه در ذات خويش تعدد ندارد ؛ و به اختلاف قوابل در قابليت‌شان - به حكم مراتب و مواطن و اوقات و احوال و مزاجها و صفاتشان و به حسب احكام حالات وسايط وجودشان - اختلاف پيدا مىكنند ، مثال آن تعدد يك بينش است كه مثلا به ده بيننده تعلق مىگيرد و به حسب اختلاف آنها از جهت نزديكى و دورى و نرمى و خشنى و رنگى و بىرنگى اختلاف پيدا مىكند ، پس ثابت شد كه احكام نظرى تابع استعداد بيننده است و به اختلاف آن اختلاف پيدا مىكند ، نه آن‌گونه كه نفس الامر - به واسطه مطابقتش - بر آن هست ( بلكه منوط به استعداد بنده است ) و از اينجا نيز سبب اختلاف اهل نظر دانسته مىشود . 46 / 2 دوم اختلاف آراء متنافض است با عدم قدرت يكى از آنها بر باطل كردن دليل ديگرى ؛ كه خود دليل است هيچ اعتمادى بر نظرش نيست ، با اين كه قطعا يكى از آنها باطل و نادرست است ، بنابر اين در هر دليلى احتمال حاصل است . 47 / 2 سوم اين كه بسيار پيش مىآيد كه بيننده مدت زمانى بر نظرش اعتماد دارد و پس

--> ( 1 ) - ما براى روشن‌تر شدن مطلب بعضى از مراتب را در اينجا ذكر مىكنيم . نخست آن‌كه فيض اقدس عبارت از ظهور حق سبحان است در حضرت علم بر خودش به صور اعيان و قابليات و استعدادهاى ايشان ، و اين همان است كه شارح فاضل مىگويد شناخت حقايق اشيا - آن‌گونه در علم الهىاند - با دلايل نظرى غير ممكن است و نياز به مكاشفه و شهود دارد . ديگر آن‌كه ذات واجب را با تعينى از تعينات ؛ صفت و يا اسم گويند ، مانند عالم و قادر ؛ ديگر آن‌كه هر يك از اسماء و صفات مظهر خاصى را اقتضا مىكند ، مظاهر به تبع اسماء و صفات به حصول مىپيوندند . ديگر آن‌كه اسماء حق تعالى مظاهر مىطلبند و صور و مظاهر جوياى اسماءاند كه آنها را بمنصهء ظهور برسانند ، هر يك از اعيان ثابته به زبان استعداد طالب ظهور خلقى و وجود خارجىاند ، چون حق تعالى جواد على الاطلاق است با تجلى به فيض مقدس به هر يك به اندازهء قابليت و استعداداتشان هستى مىبخشد . م ( 2 ) - يعنى به حسب تفاوت مدارك اختلاف پيدا مىكنند ، و آنها به واسطه توجهات ادراك كنندگان تابع آنها هستند و به واسطه اختلاف آنها اختلاف پيدا مىكنند ، و همين‌طور در بقيه .